Монгол Орон : Монгол улсын тухай : Уул усны сонин түүхээс

Монгол улсын тухай : Уул усны сонин түүхээс

Улаанбаатар хотыи зуслангууд хотоос хойшоо 3-35 км үргэлжлэх олои уулын аманд байрладаг, эдгээр амнууд нь Дамбадаржаа, Жнгжнд, Шадав-Гэлэн, Дондогдуламын рашаан гэхчилэн хүмүүсийн иэрээр нэрлэгдэж ирсиээс гадна тэнд амьдардаг байсан ховор амьтад Хандгайт, Ар-согоот, Салхит гэх мэтээр нэрлэгдсэн зарим нь уг иутагт ургадаг байсан ургамал, уул, ус, горхины нэрээр Яргайт, Чингэлтэй, Майхан толгой гэх мэтчилэн нэрлэгдсэн нь бий. Эдгээр нэрүүд хэрхэн яаж үүссэн, тэнд амьдрал хэрхэн өрнөж байсан талаар нутгийн ахмадуудын яриа дурсамжинд тулгуурлан эл сэдвийг тэрлэж байна.

1. Дамбадаржаа
Нийслэл хүрээг тойрсон олон сүм хийдүүдийн нэг нь “Долоон бурхан” буюу Дамбадаржайлан хийд, хүрээний хойт талаар орших арваад хийдийн хамгийн эртний бөгөөд бас хамгийн том нь Дамбадаржайлин хийд юм. Энэ хийд хүрээнд ойрхон, байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн газар анх байгуулагдсан юм. Яг долоон бурхан од шиг байрлал бүхий долоон сүм дугантай, шөнө болохоор долоон том зул асаадаг тус бүр шилэн хорготой байсан гэдэг. Тэгээд хүрээнийхэн шөнө хойшоо харахад яг л газар дээр бас нэгэн долоон бурхан байгаа юм шиг харагддаг байснаас зуун зууны тэртээ энэ хийдийг “Долоон бурхан” хийд хэмээн нэрлэж их хүрээнийхэн шөнөд тийшээ мөргөж зальбардаг байсан гэнэ. Сүүлд энэ хийдийн тэргүүн хамбаар Дамбадаржаа ламтныг ажиллаж амьдарч байх үед хөгжлийнхөө оргилд хүрсэн, Дамбадаржаа ламтан ч их нэр хүндтэй хүн байсан учраас Дамбадаржаагийн хийд гэх болж улмаар тэр сүрлэг уул, дэлгэр сайхан ам нь Дамбадаржаа ламын нэрээр нэрлэгдэх болсон гэдэг. Гуч дөчөөд оны их хэлмэгдүүлэлт Дамбадаржаагийн хийдийгтойроогүй. Олон зуун лам хуврага нь баривчлагдаж, хүрээ хийдийг нь балгас болгон нурааж бурхан шүтээнийг нь устгасан гэдэг. Монголын соёлын нэрт зүтгэлтэн Цэдэн-Очир гуай зүүн хүрээний бурхадыг дөш лантуугаар балбаж хавтгайлж байхад Дамбадаржайлан хийдээс нэг машин бурхан хоёр машин судар авчран давтахыг нь давтаж шатаахыг нь шатаасан” гэж дурсамжиндаа бичсэн байдаг. Цэрэн-Очир гуай бол түүх шашны үнэт зүйлийг нууцлан авч үлдсэн гавъяатай нэгэн байж билээ. Дамбадаржайлан хийд ийнхүү устгагдаж цөөн хэдэн барилга байгууламж үлдэснийг сүүлд сэргээсний дээр, дөчөөд оны үед Дамбадаржаагийн эмнэлгийн орчин үеийн барилга барьж түүхийн нэгэн шинэ үе эхлэж билээ.Дамбадаржаагийн эмнэлэг нь эхний үед олзлогдсон япончуудыг эмчилдэг япон, монгол эмчтэй эмнэлэг байсан аж. Энэ эмнэлгийн анхны бага эмч, сувилагч, эм түгээгчээр нь Богдын хүрээний уугуул иргэн лам Дашзэвэг маарамба ажиллаж байсан юм. Дашзэвэг гуай олзлогдсон япон эмчилдэг бага эмч, сувилагч, эмийн няравын бүхийл үүргийг ганцаараа гүйцэтгэж байсан буянтай лам маарамба билээ. Сүүд хүртэл эмнэлгийн албандаа зүтгэж 1960-аад оны үед анагаах ухааны дээд сургуульд 47 настай орж суралцаад 52 настай төгсөж байсан юм. Дашзэвэг маарамба анагаахын дээд
сургуулиа төгсөөд Гандантэгчилэн хийдийн эмчээр ажиллаж байхад Эрүүлийг хамгаалах яам дуудаж аваачаад лам хүн их эмчийн дипломтой байж болохгүй гээд дипломыг нь хурааж байж билээ. Дашзэвэг ламтанг Дамбадаржаа дахь олзлогдсон япончуудын эмнэлэгт ажиллаж байхад бөөсөн тиф, халуун хижиг зэрэг халдвартай аюулт өвчин их байсан юм билээ. Япон цэргүүд ч их үхдэг байж. Хамгийн анх нас барсан хэдэн япон цэргийн шарилыг морин тэргэнд ачаад Дашзэвэг ламтан ганцаараа явж оршуулсан юм билээ. Одоо Дамбадаржайлан хийдийн баруун хойд энгэрт байгаа япончуудын оршуулга байгаа газарт тусгай ухсан нүхэнд хэдэн цэргийнхээ шарилыг оршуулж булчихаад толгой дээр нь сайн төрөл олохыг ерөөн хойдохыг нь уншиж байсан гэдэг юм. Түүнээс хойш нас барсан япон цэргүүдийг тэнд оршуулдаг болсон юм гэдэг. Дашзэвэг ламтан амьд сэрүүн байхдаа олздогдсон япон цэргүүдийг оршуулж байсан газраа зааж өгөөд тэнд японы оршуулгын газар болж билээ. Би энэ тухай олон жилийн өмнө Япон цэргийн шарил дээр хойдохыг нь уншсан лам гэсэн өгүүлэл бичиж хэвлүүлээд бэсрэг кино зохиол бичснийг минь нэгэн япон хэлтэй монгол найруулагч хамтарсан кино хийнэ гэж аваад алга болсон. Дамбадаржаагийн ам бол ийм л түүхтэй газар даа.

2. Шадавлин
Шадавлингийн зусланг мэдэхгүй хүн байхгүй. Энэ уужим дэлгэр ам нь битүү мод ургамлаар хучигдсан ёстой л диваажин гэмээр газар байсан гэдэг. Энэ ам дээшээ өгсөхөөр гурав салаалдаг. Гурван салаа амны уулзах бэлд хэсэг хусан төгөл, тэр хуснуудын дундаас Шадавлингийн рашаан ундардаг байв. Тэр рашаан булагийн зүүн талаар хошуурч тогтсон хадтай өндрийн энгэрт / зохиолчдын хорооны зуслан байгаа газар/ ганц өнчин сагалгар мод бий. Шадавлингийн хийдээс үлдсэн ганц шүтээн хэмээн хүмүүс хадаг яндар, судар ном зүүсээр одоо мөчир шилмүүс нь даахаа больсон байна билээ. Энэ модны дэргэд хадтай толгойн энгэр дээр Шадав гэж гэлэн хүний байгуулсан цөөн хэдэн дуган сүмтэй бэсрэг хийд байсан юм билээ. Тэр гэлэнгийн нэрээр Шадав ламын хийд л гэдэг байсан юм гэдэг. Тэр эрхэм ламтан өндөр дээд зэрэг хэргэм авч Шадав гэлэн гэх болсноос хойш Шадав гэлэнгийн хийд гэх болж. Тэр нь цагийн саалтад сунжирсаар Шадав лингийн хийд болж тэр ам уул ус, булаг шанд бүхлээрээ Шадавлин хэмээн нэрлэгдэх болсон юм гэдэг. Ганц модны ойр орчимд дуган сүм байсны ул мөр бий. Газрын хөрсөн дээр эртний барилга байшингийн хүрэн улаавтар өнгөтэй шавар, туйпууны хэсэг, ваар савны хэлтэрхий цухуйж байдаг. Ухвал юу ч гарч ирж мэднэ. Эдгээр сүм хийдүүдийг ажиглахад заавал нэг рашаан булаг, уулын гол горхийг түшиглэн байгуулсан байдаг. Гол нь тэдгээр рашаан булагууд хүний биед олон талын нөлөөтэй төрөл бүрийн өвчнийг илааршуулдаг байсан нь гайхалтай.

3. Жигжид
Жигжидийн ам бол битүү ногоон модтой, уулын түргэн горхи үргэлж хүржигнэж урсч байдаг, байгалийн даанч үзэсгэлэнтэй нутаг байсан даа. Тахилгатай уулынх нь энгэр дээр, эрхэм дээд ламтан Жигжидийн морилдог хийд байснаар Жигжидийн ам гэж нэрлэгдсэн юм билээ. Хийд нь яг уулынхаа энгэр дээр өмнө нь бас л онгон догшин мод, баруун дэргэд нь газраас үргэлж ундарч байдаг рашаан булагтай, тун сайхан газар байлаа. Манай эрх мэдэлтнүүд уулын дээд амыг бүхэлд нь хашсан хичнээн ч га талбай юм тэр сайхан нутгаа япон эзэнтэй Ньюкомынхонд бэлэглэчихсэнээс хойш энэ сайхан газар нутаг бүхэлдээ “сөнөсөн” зуслангийнхан мод руу явж салхи амьсахын ч аргагүй нутагтаа боол болж япон эзний захиргаанд орсон гэхэд хилсдэхгүй. Мянган хүн ундаалдаг рашаан булгийг нь хааж тал талд нь гүний худаг гаргаснаар өнөөх рашаан булаг тунгалаг гол горхи нь хатаж улаан халцгай болсон. Ньюкомынхноос гадна манай төрийн томчуул айлсаад орд харшаа барьчихсан, өнөөх рашаан булгийн усыг нь хашаандаа оруулчихсан шланкаар худалдаж байна гэнэлэй. Булаг шандыг ингэж сүйтгэсэн хүмүүсийг хууль цээрлүүлдэггүй юмаа гэхэд байгаль өөрөө цээрлүүлдэг юм гэсэн. Рашаан булаг сүйтгэгчдийг арай л зүгээр өнгөрөөхгүй болов уу. Жигжидийн хийдийн их ламтан Жигжид гэдэг нь архи нэлээн уучихдаг, улаа бутарсан тарган шар хүн байсан юм гэнэ лээ гэж хууччуул ярина. Их номтой хувилгаан хүн байсан гэх. Хийд нь бас л гуч дөчөөд оны үед үгүй болсон. Уулын энгэрт буурь төдий зүйл үлдсэн. Газрын наймаачид хэдэн жилийн өмнө тэр хавийн газрыг булаалдан авч хашаа хатгаснаа зарим нь “Их хувилгааны онгон шүтээн байсан газрын дээд тал мань мэтэд хүнддэнэ” гээд орхиод явсан гэх. Заримд нь бас таагүй байдлаар хандсан гэж хүмүүс шивэр авир ярилцана. Нилээд хэдэн айл Жигжид хувилгааны сүм дуганы буйран дээр байшин барилга барьчихсан байгаа. Ойрхон зусдаг байсан хамба лам Х.Гаадан гуайгаас нэг удаа лавлахад “хийд дуган байж ном их хурдаг байсан газарт бол хар муу энерги хурдаггүй, дан эерэг энерги хуралдсан байдаг учир муу юм ердөө байхгүй. Харин ийм сүм хийдийн ойр орчимд оршуулгын газар заавал байж таарна. Тийм газар, хар муу энерги хичнээн ч cap жилээр хуралдаж байхыг үгүйсгэх аргагүй” гэж билээ.


4.Шарга морьт
Шаргаморьтын ам, тэндэхийн мянган айлын зусланг мэдэхгүй хүн байхгүй. Энэ амны дээд хэсэгт сүрьеэтэй хүүхдийн асрамжийн газар байсан хэдэн цагаан байшингийн зүүн хойно уулын өвөрт ганц шарга морьтой өвгөн настай хүн байсан гэнэ. Хавь ойрынхон Шаргаморьтынх гэнэ. Тэр ядуу хүн, нэг муу овоохой хар гэртэй, Шарга мориороо бүх зүйлийг амжуулдаг нэгэн байсан юм билээ. Мориндоо тэрэг хөллөөд түлээ модоо түүж самар жимс хурааж хүрээ рүү илүүчлэн зарж наймаалдаг байсан гэсэн. Нэг зудтай өвөл шарга морь нь туйлдаж ядраад хавар оройхон ганц морь нь үхсэн юм гэдэг.Харамсч гунихарсан эзэн нь мориныхоо толгойгоор хойд тахилгатай уулаа тахиж тэргэнийхээ дугуйг уулын оройд аваачиж хүндэтгэлтэй залсан гэдэг. Шаргаморьтын тахилгатай уулын оройд яг морины толгой шиг жижигхэн хад түүнээс зүүн тийш тэрэгний дугуй шиг дугуй хад байдгийн утга учир ийм юм гэсэн. Шарга морио үхсний дараа нөгөөх эзэн нь гадагшаа гарахаа больж овоохой гэртээ суусаар байгаад таалал төгссөн гэдэг. Түүнийг хэн ч оршуулаагүй, уул усандаа мөнхөрч үлдсэн гэдэг юм. Шаргаморьтын аманд яг л гэрийн буурийн хэртэй дугуй газар ямар ч гантай жил ногооноороо байдаг. Дунд нь нэг хэвтээ хүн шиг чулуутай. Тэр нь шарга морины эзэн юм гэсэн. Сүрьеэтэй хүүхдийн асрамжийн газрын хүүхдүүд тэнд очиж тоглох дуртай байсан гэсэн. Хамгийн гол нь тэнгэр муухайрч хүйтэн боллоо ч гэсэн тэр чулуу бүлээхэн байдаг гэж тэнд өсч өндийсөн хүүхдүүд ярьдаг юм. Одоо бол Шаргаморьтын ам тэр чигээрээ барилга байшин хашаа саравч болчихсон өнөөх буурь, чулуу хоёр хаана байгаа нь мэдэгдэхээ больсон байна билээ. Шаргаморьт гэсэн нэр авсны учир энэ гэсэн Шарга морин тэрэгтэй хүн явж байсан замаар шар эрээн автобуснууд өглөө оройгүй довтолгож байна.

start=-100 , cViewSize=50 , cPageCount=0

Сэтгэгдэлгүй байна

null

Сэтгэгдэл үлдээх



(нийтэд харагдахгүй)

(оруулах албагүй)
(HTML синтакс зөвшөөрөгдөөгүй)


(Зурган дээрх тоог оруулна уу)